بعضی آدم‌ها از نظر فنی آن‌قدر توانمند هستند که اگر دستگاهی از کار بیفتد یا یک ایراد پیچیده پیش بیاید، همه منتظر می‌مانند تا آن‌ها برسند. مشکل را پیدا می‌کنند، راه‌حل ارائه می‌دهند و معمولاً هم از پس کار برمی‌آیند.
اما چند سال بعد که دوباره آن‌ها را می‌بینید، اتفاق عجیبی افتاده است؛ یا بهتر است بگویم اتفاقی نیفتاده است. هنوز همان شغل را دارند، همان مسئولیت را بر عهده گرفته‌اند و درآمدشان هم تفاوت چشمگیری نکرده است.
در مقابل، افرادی را می‌بینید که شاید از نظر فنی، بهترین مجموعه نبوده‌اند؛ اما حالا سرپرست پروژه شده‌اند، تیم را مدیریت می‌کنند یا کارفرما برای تصمیم‌های مهم روی آن‌ها حساب باز می‌کند.
اگر سال‌ها در یک محیط صنعتی، کارگاهی یا فنی کار کرده باشید، احتمالاً این صحنه را بارها دیده‌اید.
چرا این اتفاق می‌افتد؟
این سؤال سال‌ها ذهن مرا درگیر کرده بود.
یک تجربه که نگاهم را تغییر داد
بعد از چند سال کار در کارخانه‌های صنعتی، تدریس در هنرستان، دانشگاه و آموزشگاه‌های فنی و همچنین فعالیت به‌عنوان مهندس ناظر، با افراد زیادی از نزدیک کار کردم (صفحه «درباره من» را ببینید)؛ از کارگر و استادکار گرفته تا تکنسین، مهندس، سرپرست و کارفرما… در تمام این سال‌ها، یک الگوی تکراری را بارها دیدم.
چند سال پیش دو هنرجو داشتم که هم‌زمان با تحصیل، مشغول کار هم بودند.
یکی از آن‌ها، علی، از آن آدم‌هایی بود که به قول معروف «دستش طلا بود». اگر یک مدار پیچیده از کار می‌افتاد یا دستگاهی ایراد عجیبی پیدا می‌کرد، معمولاً اولین نفری بود که برای پیدا کردن مشکل جلو می‌رفت. استعداد بالایی داشت و بیشتر مواقع هم موفق می‌شد ایراد را برطرف کند.
در مقابل، مهدی نه ضعیف بود و نه نابغه. کارش را بلد بود، اما اگر قرار بود بهترین هنرجوی کلاس را انتخاب کنید، احتمالاً اسم او اول لیست نبود.
چند سال بعد، کاملاً اتفاقی سراغ هر دو را گرفتم. نتیجه برایم جالب بود. علی هنوز در همان شغل قبلی مشغول کار بود. مسئولیتش تقریباً همان بود و درآمدش هم تغییر محسوسی نکرده بود. اما مهدی حالا سرپرستی چند پروژه اجرایی را بر عهده داشت. با کارفرماها جلسه برگزار می‌کرد، نیروها را هماهنگ می‌کرد و مسئولیت تصمیم‌های مهم را می‌پذیرفت.
اولین حدس این بود که حتماً از نظر فنی خیلی پیشرفت کرده است. اما واقعیت این نبود. او هنوز هم از نظر تخصص فنی، تفاوت چشمگیری با علی نداشت. تفاوت جای دیگری بود.
یک باور که خیلی‌ها را سال‌ها عقب نگه می‌دارد
سال‌های اول فعالیت حرفه‌ای خودم، به جمله‌ای اعتقاد داشتم که احتمالاً خیلی از افراد فنی هم آن را شنیده‌اند.
«فقط کارت را خوب یاد بگیر؛ بقیه چیزها خودش درست می‌شود.»
این جمله در نگاه اول منطقی به نظر می‌رسد. اگر کارتان را خوب بلد باشید، طبیعی است که باید پیشرفت کنید. اما تجربه، چیز دیگری به من نشان داد.
اگر واقعاً فقط مهارت فنی تعیین‌کننده بود، امروز باید تمام افراد متخصص، جایگاه‌های شغلی بالاتری داشتند و همه کسانی که از نظر فنی ضعیف‌تر بودند، به‌تدریج حذف می‌شدند.
اما همه ما نمونه‌های زیادی دیده‌ایم که خلاف این را ثابت می‌کند. افرادی که از نظر تخصص، کم‌نظیر هستند، اما سال‌ها در یک جایگاه باقی مانده‌اند و در مقابل، افرادی که شاید از نظر فنی معمولی باشند، اما مسیر رشدشان هیچ‌وقت متوقف نشده است. این تناقض، با یک توضیح ساده حل نمی‌شود.
فقط مهارت فنی تعیین‌کننده نیست
هرچه تجربه‌ام بیشتر شد، بیشتر متوجه شدم که بسیاری از افراد فنی، همه تمرکزشان را روی یادگیری تخصص می‌گذارند. دوره آموزشی می‌روند، مدرک می‌گیرند، با تجهیزات جدید کار می‌کنند و ساعت‌ها وقت می‌گذارند تا از نظر فنی بهتر شوند. همه این‌ها هم ارزشمند است.
اما سؤال اینجاست:
اگر دو نفر تقریباً به یک اندازه از نظر فنی توانمند باشند، چه چیزی باعث می‌شود یکی از آن‌ها چند سال بعد مسئول یک پروژه باشد و دیگری همچنان همان وظایف قبلی را انجام دهد؟
این همان جایی است که پاسخ را دیگر نمی‌توان فقط در مهارت فنی جست‌وجو کرد.
شاید سؤال را اشتباه مطرح کرده‌ایم
سال‌ها تصور می‌کردم سؤال اصلی این است:
«چطور از نظر فنی قوی‌تر شویم؟»
امروز فکر می‌کنم سؤال مهم‌تری وجود دارد:
«چرا بعضی آدم‌های فنی، با وجود تخصص بالا، پیشرفت نمی‌کنند؟»
پاسخ این سؤال، مسیر فکری مرا تغییر داد. کم‌کم فهمیدم کنار مهارت‌های فنی، مجموعه‌ای از توانایی‌ها وجود دارد که کمتر درباره آن‌ها صحبت می‌شود؛ مهارت‌هایی که معمولاً در هنرستان و دانشگاه آموزش داده نمی‌شوند، اما در محیط واقعی کار، نقش مهمی در آینده شغلی افراد دارند.
من اسم این توانایی‌ها را مهارت‌های نادیدنی گذاشته‌ام.
دقیقاً همین مهارت‌ها بودند که باعث شدند مسیر شغلی علی و مهدی از یک نقطه به بعد از هم جدا شود.
- اما این مهارت‌ها دقیقاً چه هستند؟
- چرا بعضی افراد آن‌ها را دارند و بعضی دیگر نه؟
- و مهم‌تر از همه، آیا می‌توان آن‌ها را یاد گرفت؟
در مقاله بعدی، دقیق‌تر درباره همین مهارت‌های نادیدنی صحبت می‌کنیم؛ مهارت‌هایی که شاید هیچ مدرکی برایشان صادر نشود، اما در بسیاری از مواقع، آینده شغلی آدم‌های فنی را بیشتر از تخصصشان تغییر می‌دهند.